Explosierisico's beheersen

Een explosie heeft doorgaans catastrofale gevolgen. Voor het beheersen van explosierisico's is het noodzakelijk om een goede analyse te maken en ruimten met een mogelijk explosiegevaar te identificeren. De zogenaamde ATEX-regels bieden een kader voor het uitwerken van beheersingsmaatregelen.


Lees ook:

Explosie

Explosies ontstaan door de ontsteking van een mengsel van lucht en een brandbare stof - in de vorm van gassen, dampen, nevels of stof - onder atmosferische omstandigheden en na ontsteking uitbreidt totdat alle brandbare stof verbrand is. Bij een explosie is er sprake van een plotseling, krachtig vrijzetten van energie.
De kracht van de explosie en ook de mogelijke gevolgen, zijn afhankelijk van de snelheid waarmee de energie vrijkomt.
Bij een explosie lopen werknemers risico door de ongecontroleerde effecten van vlammen en druk in de vorm van hittestraling, vlammen, drukgolven en rondvliegende brokstukken. Verder treden er ook schadelijke reacties op en verbruiken deze reacties zuurstof die nodig is voor het ademhalen.

Explosierisico's analyseren

Gezien de grote risico's van explosies is een risicoanalyse noodzakelijk waarbij er gekeken wordt naar:

  • de voortdurende of waarschijnlijke aanwezigheid van een explosieve atmosfeer;
  • de vermoedelijke aanwezigheid van ontstekingsbronnen (ook elektrostatische ontladingen-, of ze actief kunnen worden en daadwerkelijk ontsteken);
  • de aard van de installaties, de stoffen en de werkprocedures;
  • de omvang van de te verwachte gevolgen.


ATEX-zonering

De plaatsen waar er mogelijk explosieve atmosferen aanwezig zijn, moeten opgedeeld worden in zones. In dat verband spreekt men over ATEX-zonering. ATEX staat voor ATmosphères EXplosive. De benaming ATEX wordt doorgaans ook gebruikt als verwijzing naar de regels die gelden bij het werken op plaatsen waar er ontploffingsgevaar heerst. De zone-indeling is gebaseerd op 3 niveaus aangeduid met 0, 1, 2 voor plaatsen met gassen en 20, 21, 22 voor plaatsen met stof (zie tabel). De indeling in zones is vastgelegd in de wetgeving, m.n. in de Codex welzijn op het werk, Boek III, Titel 4 Ruimten met risico's voor een explosieve atmosfeer. Elke werkplek of arbeidsplaats met een explosierisico moet herkenbaar zijn door een waarschuwingsbord.

Plaats waar een explosieve atmosfeer ... … bestaat uit een mengeling van lucht met ontvlambare stoffen in de vorm van gas, damp of nevel … aanwezig is in de vorm van een wolk van in de lucht brandbaar stof
… gedurende lange perioden of herhaaldelijk aanwezig is.   Zone 0   Zone 20
Voorbeelden:
- binnenste van een tank voor brandbare vloeistoffen
  Voorbeelden:
- binnen in een molen die graan in bloem omzet
 
… in normaal bedrijf af en toe aanwezig kan zijn.   Zone 1   Zone 21
Voorbeelden:
- klep voor de monsterafname van ontvlambare vloeistoffen
- mangat van een industrieel mengtoestel dat oplosmiddelen bevat, ...
  Voorbeelden:
- Textielslangen van een filter wanneer dichtingen pneumatisch worden verwijderd
 
… bij normaal bedrijf niet waarschijnlijk is en wanneer dit toch gebeurt, het verschijnsel van korte duur is.   Zone 2   Zone 22
Voorbeelden:
- lek van ontvlambaar gas ter hoogte van een flens; stoffen afkomstig uit een filter waarvan de filterzak gaten vertoont, ...
  Voorbeelden:
- lekkende flens in pijpleidingen waarin bloem pneumatisch wordt vervoerd
 


Explosieveilig materieel

Voor zones met explosiegevaar zijn extra beschermingsmaatregelen nodig. Denk aan werkvergunningen, afbakening van de zones en opleiding. Verder moet er voor gezorgd worden dat er geen actieve ontstekingsbronnen zijn. Het vermijden van vonken is essentieel, bv. het tegengaan van statische elektriciteit, het gebruik van vonkarm gereedschap en het verbieden van gsm's. Voor explosieveilig materieel gelden strenge eisen. Het materieel is herkenbaar aan het Ex-kenteken. Bijkomende markeringen en gebruiksinstructies geven informatie voor welke omstandigheden het materieel geschikt is.

Explosieveiligheidsdocument

Indien er in een organisatie mogelijk ruimten zijn met een explosierisico, is de opstelling van een explosieveiligheidsdocument vereist. Dit document bevat een samenvatting van de ATEX-risicoanalyse en een opsomming van de technische en organisatorische maatregelen die werden vastgelegd om het ontploffingsgevaar onder controle te houden. Daarnaast bevat het explosieveiligheidsdocument ook plannen met de ATEX-zones. Dit zijn de ruimten waarin er mogelijk een explosierisico aanwezig is en de indeling in zones.